Derinleşen Yabancılaşma ve Yalnızlık

Sıkça tekrarlandığı gibi insan toplumsal bir varlıktır. Gel gelelim günümüz kapitalist dünyasında atomlarına ayrılmış, yalnızlaşmış, komşusuna, hayvanına, bitkisine, doğasına ve tabii kendisine yabancılaşmış milyarlar var. Fransız edebiyatından İkinci Yenicilere, şiirlerden tiyatro metinlerine kadar geniş bir edebi külliyatta yer almış ve klişeleşmiş anlatım gittikçe artıyor, kıtaları aşarak pandemik etki yaratıyor: “Kalabalıklar içinde yalnızım doktor!” Peki, neden? Yalnızlaşma, yabancılaşma olgusu neden gittikçe derinleşiyor? Neden her geçen gün kalabalıklaşan şehirler, genişleyen hayatlar daha fazla sosyal izolasyon ve yalnızlık duygularıyla öne çıkıyor?

Yabancılaşmanın doğru tahlili

Yabancılaşma kavramı, birçok düşünür ve yazar tarafından farklı biçimlerde ele alınmış olsa da, Marx’ın analizlerinde yer aldığı üzere kapitalist üretim ilişkileri içinde net bir karşılık bulur. Bu çerçevede işçi, ürettiği ürüne üretim sürecinde yabancılaşır; çünkü kapitalist sistemde emek süreci, işçinin kontrolü dışında örgütlenir. Çalışmanın nasıl yapılacağı, ürünün ne kadar üretileceği ve hangi koşullarda sürdürüleceği işçinin karar alanının dışındadır. Üretimde işçinin becerileri ve yaratıcılığı bu süreç içinde giderek görünmez olur. Ayrıca ürettiği değerin artmasının aksine emek gücü daha ucuz ve sermayeye daha bağımlı hale gelir. Üretim arttıkça işçilerin değeri azalır, nesnelerin değeri yükselir.[1] 

Tarihsel olarak emek, insanın varoluşunun temel unsurlarından biridir. İnsanlar binlerce yıl boyunca emek vererek, çalışarak üretmiş, yaratıcılıklarıyla birlikte toplumsal üretimi şekillendirmiş ve bu üretim yoluyla hem doğayla hem de kendileri arasında ilişkiler kurmuşlardır. Ancak sınıflı toplumların ortaya çıkmasıyla birlikte çalışmanın koşulları değişmiş, kapitalist üretim biçiminde ise işçi daha önce kendisine ait olan üretim araçlarından tümüyle koparılmıştır. İşçi, kapitalist üretim sürecinde kendini gerçekleştirme imkânı bulamamakta; aksine bu süreç, onun için kendinden uzaklaşma alanına dönüşmektedir. Çalışma işçinin kendisini ifade ettiği bir alan olmaktan çıkarak onu tüketen bir yapıya dönüşmektedir. İşçi, çalışma sırasında kendi varlığını hissetmez, kendine ancak çalışma dışındaki zamanlarda yaklaşabilir. Fakat bu noktada kapitalizm işçinin çalışmadan sonraki zamanını da çalıyor. Marksizmin bütün berraklığıyla açıkladığı üzere, bir topluma egemen olan fikirler son tahlilde egemen sınıfın fikirleridir. Burjuvazi kendi egemenliğini çürüme çağında bile devam ettirebilmek için ideolojik hegemonyasını yeniden ve yeniden üretmek zorundadır. Bu açıdan bakıldığında burjuvazi teknolojik gelişmeleri de ideolojik hegemonyası doğrultusunda kullanıyor. İş sonrası bireye kalan zamanlar kişinin kendini keşfetmesi, sosyalleşmesini arttırması, dinlenebilmesinden ziyade zihin çürütücü, yalnızlığı besleyici, toplumcu bakışı köreltici bir şekilde düzenleniyor. 

Kapitalist üretim ilişkileri, işçiyi yalnızca emeğine değil, aynı zamanda kendisine ve topluma da yabancılaştırıyor. Bu üretim biçimi yalnızca ekonomik sonuçlar değil aynı zamanda toplumsal ve psikolojik sonuçlar da üretmekte. Uzun çalışma saatleri, güvenceden yoksun iş koşulları, düşük ücretler, işsizlik vs. birey üzerinde sürekli bir baskı oluşturuyor. Örgütsüzlüğün yaygınlaştığı dönemlerde bu baskı çaresizlik duygusunu derinleştiriyor ve toplumsal bağlardan da geri çekilme hızlanıyor. Japon toplumunda görülen ve diğer toplumlarda da yaygınlaşan “hikikomori[2] gibi olgular, bu geri çekilmenin en uç örnekleridir. Toplumsal bağların zayıflaması, yalnızca geri çekilme biçiminde değil, yabancılaşmanın gittikçe derinleşmesine bağlı olarak bireylerde artan yalnızlık, depresyon ve türlü psikolojik rahatsızlıklara yol açıyor. Tüm bunlar burjuvazi tarafından aynı zamanda yeni kârlar elde edecekleri piyasa alanları olarak değerlendiriliyor. 

“Yalnız insan kayıp mektup”

Kapitalizm her konuda olduğu gibi önce sorunu yaratıyor, sonra ona çözüm bulmuş gibi sorunları piyasalaştırıyor. Yalnızlık ve sosyal izolasyon, teknolojik gelişmelerle, hizmet sektörleri ve dijital platformlar aracılığıyla metalaştırılıyor. Dijital medya ve tüketim araçları bireyi sürekli meşgul ederek gerçek toplumsal ilişkilerden uzaklaştırıyor. Böylece birey, kendi deneyimi yerine dışarıdan sunulan bir sanal gerçeklik içinde yaşamaya yöneliyor. Bu koşullar altında ortaya çıkan yalnızlık, yalnızca bireysel bir durum değil, toplumsal bir sonuçtur. Bu konuda örnekler çoğaltılabilir: teknolojik eşya ve aletlerle çevrili yaşamın özendirilmesi, tek kişilik yaşama uygun olarak yeni tipte evlerin üretilmesi, evlerde yalıtık bir şekilde online platformlar aracılığıyla diziler ve filmlerle geçecek bir yaşamın pazarlanması ve bütün ürünlerin buna dair tüketim malzemesine dönüşmesi vs. vs. Bir yandan derin yoksullaşmaya rağmen tüketim alabildiğinde kışkırtılırken, bir yandan da hem toplum hem de insanlar atomlarına ayrılır hale geliyor. İş sonrası birlikte vakit geçirip birlikte bir şeyler yapmak ya da mevcut yaşanan ortak sorunlara birlikte kafa yorup tartışabilmek mümkünken, günümüzde yemek siparişi uygulamalarıyla, evde tek başına vakit öldürmeyle hayatı tüketen bir insan modeli yaratılmak isteniyor. Sosyal medya ve dijital teknolojiler de bu süreçte önemli bir rol oynuyor. Bu araçlar, bireyler arasında doğrudan ilişkileri zayıflatırken dikkat ve zamanı sürekli tüketen bir yapıya dönüşüyor. İçerik akışı içinde birey, yaptığı yorumlar ve paylaşımlarla kendini aktif bir özne gibi hissetse de, aslında alıklaşmış pasif bir izleyici haline geliyor. Günümüzde buna yapay zekâ hastalığını da eklediğimizde sorunun ne denli ciddi olduğu gözler önüne seriliyor.[3]

Günlük yaşamda artık insanlar çoğu zaman yorgun, bitkin ve içine kapanık bir halde görünmektedir. İşe gidiş geliş gibi yoğun zamanlarda bu tablo daha da belirginleşir. Toplumsal ilişkiler zayıflamış, dayanışma ve komşuluk bağları geri çekilmiştir. Eskiden kendiliğinden oluşan, oluşması beklenen sıcak insan ilişkileri, bugün ancak özel bir çabayla sürdürülebilmektedir. Kapitalizm bir yandan insanları yalnızlık cehennemine sürüklerken öte yandan derinleşen yoksullaşma ve işsizliğin artışı insanları zorunlu bir arada yaşamaya sürüklüyor. Bir yanda derinleşen yalnızlık, öte yanda işsizliğin sarmalında aile evinden çıkamayan, aynı evin içinde birbirini tanımayan, birbirine yabancılaşan, fiziken beraber olup zihnen yalnız yaşayan milyonlar. Böyle bir çerçevede psikolojik sıkıntıların olmaması insan doğasın aykırı. Japonya ve İngiltere’de bakanlıklar içinde yalnızlıkla ilgili devlet birimlerinin (“Yalnızlık Bakanlığı” olarak anılıyor) oluşturulması bu sorunun geldiği boyutu somutlayan durumlar. 

Küresel düzeyde yalnızlığın ve sosyal izolasyonun ne denli büyük bir problem olduğu gerçeğine çeşitli araştırmalar, istatistiksel veriler ışığında baktığımızda yalnızlık hem bireysel yaşamı hem de kamu sağlığını etkileyen yaygın bir olgu olarak öne çıkıyor. Küresel ölçekte insanların yaklaşık %16’sı kendini yalnız hissederken, özellikle gelişmiş ülkelerde bu oran çok daha yüksek düzeylere çıkıyor. ABD’de yetişkinlerin yarısından fazlası kendini izole (%54), dışlanmış (%50) veya yalnız (%50) hissettiğini belirtirken, yaklaşık %70’i ihtiyaç duyduğundan daha az duygusal destek aldığını ifade ediyor.[4] Kanada’da ise 15 yaş ve üzeri nüfusun %10’undan fazlası sürekli veya sık yalnızlık yaşadığını bildirirken, gençlerde bu oran %23’e kadar yükseliyor ve özellikle genç kadınlarda belirgin şekilde artıyor.[5] Sosyolojik olarak yalnız yaşam biçimi de dramatik biçimde artmış durumda. ABD’de yalnız yaşayanların oranı %27’ye ulaşırken bu oran 1920’de yalnızca %5’ti, Avrupa’nın bazı şehirlerinde ise %50’ye yaklaşan düzeylere çıkabiliyor. Stockholm’de %58’e ulaşan yalnız yaşam oranı ve benzer oranların diğer Batı şehirlerinde de görülmesi, modern kent yaşamında sosyal bağların zayıfladığını gösteriyor.[6] Bilimsel araştırmalar, yalnızlığın yalnızca psikolojik sorunlara yol açmadığını; kardiyovasküler hastalıklar, bağışıklık sisteminin zayıflaması, depresyon, intihar riski ve bilişsel gerileme gibi ciddi sonuçları da beraberinde getirdiğini ortaya koyuyor ve bazı çalışmalarda kronik yalnızlığın sağlık etkilerinin günde 15 sigara içmekle karşılaştırılabilir düzeyde olabileceği belirtiliyor.[7] Bununla birlikte, mahalle ölçeğinde erişilebilir kamusal alanlar, yeşil bölgeler ve toplu taşıma gibi altyapıların sosyal bağları güçlendirdiği ve yalnızlık riskini azalttığı da vurgulanıyor. Tüm bu veriler, yalnızlığın yalnızca bireysel bir sorun değil, aynı zamanda toplumsal örgütlenme biçimleriyle doğrudan ilişkili yapısal bir sorun haline geldiğini gösteriyor.

Yalnızlığı besleyen, büyüten faktörlerden biri de kapitalizmin bireysel özgürlük palavrası! Bireysel özgürlük söyleminin yaygınlaşmasıyla birlikte yalnızlık, kaygı, korku ve depresyon gibi duyguların toplumsal düzeyde arttığı görülmektedir. Maddi başarı uğruna bireyler, toplumsal değerlerden ve dayanışma ilişkilerinden uzaklaşmaya zorlanmaktadır. Kapitalizmin teşvik ettiği bireycilik “biz” duygusunu zayıflatırken toplumsal bilinci de aşındırmaktadır. Bu nedenle bireycilik, kolektif bilincin önündeki önemli engellerden biri olarak değerlendirilmelidir. Bireyciliğin güçlenmesiyle birlikte toplumsal dayanışma zemini daha da zayıflar. Kişisel gelişim ve başarı söylemleri, bireyin kurtuluşunu kolektif ilişkilerden kopuk bir şekilde ele alır. Oysa bu koşullar altında birey kırılganlaşır. Toplumsal örgütlülük zayıfladıkça, egemen ideolojik yapılar daha etkili hale gelir ve bireyler üzerinde daha güçlü bir yönlendirme kurulur.

Ne yapmalı?

Sorunu hissedip çözüm arayan ve bu cendereden çıkmak isteyen insan sayısı hiç de az değildir. Boş zamanlarını daha iyi değerlendirmeye çalışan, bir şeyler üretip yaratıcılığının körelmemesini arzulayan, çabalayan epey insan var yeryüzünde. Peki yaratıcılığımızı bireysel alanlarda ifade etmeye çalışmak, yabancılaşmayı, yalnızlığı bütünüyle ortadan kaldırır mı? Kaldırmaz. Çünkü yabancılaşma tek tek hayat tarzlarında değil, toplumun yapısında kök salmıştır. Boş zamanlar ya da kişisel özgürlük alanları, bu bütünsel yapıyı değiştirmeye yetmez. Bu noktada meseleye bireysel olarak değil toplumsal olarak bakmak zorundayız. İşçi sınıfı bütün sorunlarını topyekûn çözebilecek bir sınıftır. İşçi sınıfı yalnızca acı çeken bir kesim değil, aynı zamanda toplumsal krizleri aşabilecek potansiyele sahip temel güçtür. Kapitalizmin yarattığı çelişkiler bu mücadeleyi zorunlu kılar. Ayrıca örgütlü mücadele içinde insanlar hem kendilerini dönüştürür hem de bilinç kazanır. Bu süreç, yabancılaşmanın aşılmasının ve toplumsal dönüşümün temel koşuludur.

Gerçek dönüşüm, üretim ve toplumsal yaşamın kolektif olarak yeniden kurulmasına bağlıdır. Yabancılaşmanın ortadan kalkması, ancak insanların üretimi bilinçli ve ortak bir biçimde kontrol ettiği bir toplumsal düzenle mümkündür. Son olarak, “Burjuva düzenin insanlığı uçuruma sürükleyen ideolojik baskılarına boyun eğmek, tefessüh etmiş kapitalist zamanın ruhu önünde teslim olmak, insanın kendini insan yapan toplumsal özünden vazgeçip tamamen yalnızlaşması, zavallılaşması ve kapitalizm karşısında ruhsuz bir köleye dönüşmesinden başka bir anlam ifade edemez. Fakat ne mutlu ki, toplum bütünüyle yozlaşmaya teslim olan unsurlardan oluşmamakta ve insanlık tarihi hiç de «böyle gelmiş böyle gider» ekseninde yol almamaktadır. En değişmez sanılan değişmekte, kitlelere derin bir umutsuzluk aşılayan en yoz toplumsal koşullar bitmeyecek bir yüzyıl karanlığı gibi sürüp dururken, kitlelerin tarih yapan balyozu karanlıkların üstüne inip yeni dönemleri başlatmaktadır.”[8]