Engellilere Yönelik Hak Gaspları

Geçtiğimiz aylarda basına yansıyan haberlerde, Türkiye’nin birçok kentinde engelli insanların ve yakınlarının intihar ettiğini gördük. Engelliler yediden yetmişe eğitim, bakım ve istihdam gibi alanlarda sorunlar yaşarken, engelli evladı olan aileler ise “ben ölünce evladıma kim bakacak?” sorusunun ağırlığı altında eziliyor. Milyonlarca insanın yaşadığı bu derin çaresizlik, kapitalist sistemin ve Türkiye’deki siyasi iktidarın sermayeyi zenginleştirirken işçi sınıfının tüm kesimlerine yönelik hayata geçirdiği hak gasplarının, çok yönlü saldırıların sonucudur.

Türkiye’de Ulusal Engelli Veri Sisteminin resmi verilerine göre yaklaşık 2,5 milyon engelli yaşıyor. Kimi verilerse gerçek sayının bunun iki katını aştığına işaret ediyor. Her durumda, aileleriyle birlikte milyonlarca insan büyük sorunlarla boğuşuyor. Toplumsal olarak çözülmesi gereken bakım ihtiyaçları tamamen bireylerin ve ailelerin, özellikle de emekçi kadınların sırtına yıkılmış durumdadır. TÜİK verilerine göre zihinsel engelli çocukların yüzde 80’inden fazlasının bakımını anneleri üstleniyor. Yapılan çeşitli araştırmalar tüm dünyada engellilerin yaşamlarındaki zorlukları ortaya koyuyor. Eurostat’ın (Avrupa İstatistik Ofisi) 2025 yılında yayımladığı verilere göre, 16 yaş ve üzeri engelli bireylerin (orta ve ağır düzeyde faaliyet kısıtlaması olanların) yoksulluk ve sosyal dışlanma riski AB ortalamasında yaklaşık yüzde 29 iken bu oran Türkiye’de yüzde 36’dır. Ayrıca en az her dört engelliden birinin geliri, sosyal yardımlar dahil edildikten sonra bile yoksulluk sınırının altında kalmaktadır. Rakamların dilinin soğuk ve yetersiz olduğu noktada yaşamın gerçekliği ortadadır: Siyasi iktidar engelli emekçileri açlık sınırında yaşamaya mahkûm ederek ruhsal ve fiziki sağlıklarını daha da bozmaktadır.

Engelliler fiziki yetersizlikleri yüzünden değil, asıl olarak kapitalizmin yarattığı birçok engel sebebiyle hayatlarını gerektiği gibi sürdürmekte zorlanıyor ve sosyal yaşama katılamıyor. Meselenin son derece sınıfsal olduğunu baştan söylemek gerek. Çünkü engellilik yalnızca doğuştan gelmiyor. Savaşlar, iş kazaları ve afetler de çok büyük oranda insanların hayatını değiştiriyor. Elbette bu felâketlerde engelli kalan ve bu nedenle pek çok sorunla boğuşmak zorunda kalan insanlar, işçi sınıfımızın yani bizim insanlarımızdır.

Siyasi iktidar, özellikle de Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, istihdam rakamları, sosyal yardım tutarları, bakım evleri vb. ile övünüyor. Milyonlarca engellinin gerçek yaşamlarıyla kıyaslayalım, bu “gurur tablosu” engelliler için ne ifade ediyor? Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının 2026 yılı bütçe sunumunda açıkladığı verilere göre, Gündüzlü Bakım ve Rehabilitasyon Merkezlerinin sayısı yalnızca 143, kapasitesi ise 7150 kişidir. Ailesinin yanında bakımı mümkün olmayanlar için kurulan Umut Evi sayısı 145, buralardan faydalanan kişi sayısı ise 497’dir. Bakanlığa bağlı 106 yatılı bakım evinde 6875 bin kişi kalmaktadır. Sayısı 331’i bulan özel bakım merkezlerinde ise 31 bin 750 engelli kalmaktadır.

Sayıları ile övünülen bakım evleri ve rehabilitasyon merkezleri, ihtiyaçlar karşısında oldukça yetersizdir. Türkiye’nin pek çok ilinde engellilerin ve yakınlarının kolayca erişebileceği merkezler bulunmuyor. Hizmete ulaşmanın zorluğu ve yetersizliği sebebiyle birçok insan özel merkezlere yönlendiriliyor; sağlık ve bakım hizmetleri özelleştiriliyor. Emekçi ailelerin masraflarını karşılayabildiği bakım evleri ise çoğunlukla engellilerin ruhsal ve fiziksel ihtiyaçlarını karşılayabilecek nitelikte değildir. Bakımevlerindeki kötü muamele defalarca haberlerle gündeme gelmiştir. Buralarda gerekli denetim ve düzenlemeler yapılmıyor, engelli insanlar özel sektör patronlarının insafına terk ediliyor.

İktidarının ilk yıllarından itibaren göstermelik yardımlarla övünen AKP hükümeti, asıl olarak var olan hakları sistemli bir şekilde gasp etme politikası izledi. 2008 yılında yapılan yasa değişikliğiyle engellilerin emeklilik hakları budandı. Önceden engel oranı yüzde 40 ile 80 arasında olanlardan 15 yıl sigorta ve 3600 pirim günü istenirken bu süreler kademeli olarak arttırıldı. 2013 yılında Evde Bakım Yönetmeliğinde yapılan düzenlemeyle, engelli bireyin yalnızca kendi gelirine bakılması uygulaması kaldırılarak “hane içinde kişi başına düşen gelirin net asgari ücretin üçte ikisinden az olması şartı” getirildi.

Daha yakın tarihe geldiğimizde, 2025 yılında, engellilerin erken emekli olması için “engellilik oranı” yerine “meslekte kazanma ve işgücü kaybı oranı” esas alınmaya başlandı. Önceden üç farklı hastalıktan toplam yüzde 90 engellilik oranına sahip olanlar yüksek orandan emekli olabiliyordu. Artık her bir hastalık ayrı ayrı değerlendirilerek engel oranları düşürüldü. Tek hastalıktan yüzde 40 ve üzeri raporu olanların oranları, yeni düzenlemelerle yüzde 40’ın altına çekildi. Rapor oranları düşürülürken, bazı vakalarda önceden ödenmiş olan maaşlar bile faiziyle geri istendi. Engellilik tespit oranları sürekli değiştirilerek geçmişte alınan puanlar bugün daha düşük hesaplanıyor. Birçok engelli çeşitli yardım ve indirimlerde hak kaybına uğruyor. Engellilerin erken emekli olması zorlaştırılıyor.

2026 yılının Ocak ayında Evde Bakım Yardımı Yönetmeliği bir kez daha düzenlenerek daha da daraltıldı. Hastane sağlık kurullarından alınan engelli raporu bile tek başına yeterli görülmemeye başlandı. Artık engelli bireyin kendi öz bakımını karşılayıp karşılayamayacağına dair hane ziyaretleri yapılıyor ve karar eve gelen heyetin değerlendirmesine bırakılıyor. Aile bireylerinin gelirleri, ev ve araç sayıları didik didik edilerek, en ufak bir fazlalık (!) bulunursa yardımlar her an kesilme tehlikesiyle karşı karşıya bırakılıyor.

2023 yılında 560 bin olan evde bakım yardımı alan kişi sayısı bugün 520 bin civarına gerilemiştir. 11 bin 702 TL ile 13 bin 878 TL arasında değişen yardım miktarı zaten hiçbir ihtiyacı karşılamaya yetmiyor. Sosyal yardımların yetersiz olduğu ve hak kayıpları yaşandığı vurgulandığında; siyasi iktidarın temsilcilerinden, alışık olduğumuz üzere “kaynak yok” savunması geliyor. Ancak gerçekler apaçık ortada. Her zaman vurguladığımız gibi mesele kaynak olmaması değil, kaynakların nereye harcandığıyla ilgilidir. 2027 yılı bütçesinin konuşulduğu bugünlerde, faiz giderleri, vergi harcamaları ve savaş sanayiine ayrılan ve sosyal yardımlara ayrılmayan bütçeye baktığımızda bu yıl da emekçileri farklı şeylerin beklemediği açıkça görülüyor. Örneğin şunu belirtelim: Faiz harcamaları 3,97 trilyon liraya çıkarken tüm sosyal yardımlar için ayrılan tutar yalnızca 1 trilyon liradır. Engellilere, yaşlılara, emekçilere gelince “kaynak yok” diyenler, sermayeye kaynak akıtmakta sınır tanımıyor.

Kapitalist düzenin egemenlerine göre engelliler ve yaşlılar bir maliyet ve yüktür. Milyonların yaşadığı acılar ise onların gözlerinde hiçbir şeydir. Yaşadığımız sayısız sorunda olduğu gibi, engelli insanlarımızın yaşadığı sorunlar da toplumsaldır ve toplumsal sorunların bireysel çözümleri yoktur. Kapitalist düzen bir yandan engelli sayısını arttırırken diğer yandan onları yaşamdan koparmaya devam ediyor. Bu sorunlarla baş edebilmenin de onları yaratan bu düzeni ortadan kaldırabilmenin de tek yolu örgütlü mücadeledir. Türkiye’de sosyal haklar ve kamusal hizmetlerin göstermelik ve niteliksiz olması çok ciddi bir mücadele konusudur. Engellilerin ve yaşlıların sağlıklı koşullarda, güvenle bakılacağı kamu hizmetindeki bakım evlerinin, yaşam merkezlerinin kurulması işçi sınıfının mücadele ve dayanışmasıyla mümkün olabilir. Geçmişten bugüne kazanılmış tüm sosyal haklar böyle mücadelelerin sonucunda var olmuştur.