Marx’ın Kapital’ini Okuyoruz!

Kapitalist sistem var olduğundan bu yana işçi sınıfı ile sermaye sınıfı sürekli karşı karşıya geldi. Tıpkı kendinden önceki sınıflı toplumlarda olduğu gibi hem sömüren-sömürülen ilişkisi hem de ezen-ezilen ilişkisi devam etti. İşçi sınıfı, mücadele içinde karşısına dikilen sistemi anlamaya, buna uygun yöntem ve araçları geliştirmeye çalıştı. Sınıfımızın büyük önderi Marx, işçi sınıfına kapitalizmin iç yüzünü kavratacak mücadele bilimini ortaya koyarak büyük bir katkı sundu.

Fakat, Marx’ın büyük bir özveri, emek ve bilimsel çalışmalarıyla kapitalist sistemin ne olduğunu ortaya koyan Kapital çalışmasını okumak, anlamak sanki sadece entelektüel çevrelerin işiymiş gibi bir algı söz konusu. Oysa özellikle de kapitalizmin tarihsel krizi içinde debelendiği böylesi bir dönemde, Kapital’in devrimci öncü işçiler tarafından anlaşılmasına, kavranmasına çok ihtiyaç var.

Kapital’in nasıl okunacağına veya ele alınacağına dair ortada pek çok yöntem, metot, özet ya da kılavuz kitabı bulunuyor ama devrimci öncü işçilere bunu örgütlü bir çalışma içinde kavratmaya çalışanların sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor. Elif Çağlı’nın “Marx’ın Kapital’ini Okumak” adlı çalışması bu açıdan çok önemli ve ayrı bir yere sahiptir. Kimileri hangi metodun daha etkili olacağını tartışadururken, Marksist Tutum bu alanda da ciddi yol almış durumdadır.

İşte bizler, devrimci öncü işçilerin Marksizm temelinde sağlam bir bilinçle donatılmasını devrimci bir görev olarak gören ve bunun için emek veren Elif Çağlı’nın “Marx’ın Kapital’ini Okumak” çalışmasının 1. cildini bu bilinçle okuyan bir grup Marksist Tutum okuru işçi olarak, bu mektubu yazmak ve neler öğrendiğimizi sizlerle paylaşmak istedik. Bu vesileyle henüz bu kitabı okumamış olan ya da okumaya cesaret edemeyen işçi kardeşlerimize de buradan seslenmek istiyoruz: Korkmaya gerek yok, Elif Çağlı’nın rehberliği sayesinde biz işçiler de Kapital’deki fikirlerin özünü anlayabiliriz! Böylece mücadelemizi daha bilinçli olarak verebiliriz.

Bu çalışmayı okumaya başladığımızda ilk öğrendiğimiz şey Kapital’in bir iktisat kitabı olmadığıydı. İşçi sınıfının büyük ustası Marx’ın, kapitalizmin işleyiş yasalarını ortaya koymak gibi tarihsel ve zorlu bir çalışmaya girişmesinin sebebi, bu sistemin yıkılabilir ve yıkılmak zorunda olduğunu göstermekti. Okumaya başlayınca gördük ki kapitalizm işçi sınıfının emeğinin sömürüsüne dayanan, çelişkilerle dolu bir sistemdir. Ama bu sömürünün sebebi “kötü kalpli patronlar”, “yanlış ekonomi politikaları” ya da “dünyayı yöneten beş aile” filan değildi. Yahut toplumun ahlâkı bozulduğu için olmuyordu bunlar. Ayrıca kapitalizm hiç de “insan doğası”na uygun bir sistem değildi. Aksine son derece akıl dışıydı ve çelişkilerle doluydu, insanlığın ve dünyanın kurtuluşu için yıkılmak zorundaydı! Marx adeta “bu sistemin işleyiş yasalarını, çelişkilerini ortaya sererek nasıl yıkılacağını da ortaya koyacağım” diyordu.

Tabii geçerken söylememiz gerekir ki, biz Marx’ın bunları anlattığını ancak Elif Çağlı’nın büyük ve kolaylaştırıcı çabası sayesinde anlayabildik… Elif Çağlı, sadece Marx’ın ne anlattığını değil, onun düşünme ve meseleleri ele alma yöntemini de son derece anlaşılabilir hale getiriyor.

Okudukça burjuvazinin ne denli ikiyüzlü bir sınıf olduğunu da daha iyi anladık diyebiliriz. Çünkü burjuvaziye ve onun ideologlarına kalırsa kapitalist sistem ebede kadar sürecektir, her şeyi piyasa denen ne idüğü belirsiz yapı belirlemektedir, bazı aksaklıkları olsa da kapitalizmden daha iyi bir sistem yaratmak mümkün değildir! Düşük ücretlerimizi de, pahalılıktan alamadığımız şeylerin fiyatlarını da bu piyasa belirler! Patronların kazandığı kârın bizimle alâkası yoktur! Ekonominin büyümesi hepimizin çıkarınadır, patron ne kadar çok kazanırsa biz de o kadar kazanırız vb… İşte Marx, Kapital’de, bunların ne büyük ve sunturlu yalanlar olduğunu anlatıyor bizlere. Anlıyoruz ki, piyasa öyle tarafsız ve kendiliğinden işleyen bir şey değilmiş, ekonominin büyümesi diye anlatılan hikâye tam da toplam sermayenin büyümesiymiş ve bizim bundan doğrudan bir çıkarımız yokmuş. Zaten ekonomi büyüdükçe yoksulluğumuzun artması başka nasıl açıklanabilir ki? Ya da “adil bölüşüm” tartışmalarını düşünelim. Kimileri, sistemde çeşitli sorunlar olduğunu ve görmezden gelemeyeceklerini ama bunun kaynağının adil olmayan bölüşümde olduğunu söylüyorlar. Fakat “Marx’ın Kapital’ini Okumak” sayesinde bizler, kapitalizm altında bunun mümkün olup olmayacağı bir yana, sorunun paylaşım alanından değil, doğrudan üretim alanından kaynaklandığını kavradık.

Marx’ın Kapital’ini Okumak bize bu düzenin, sınıfsal ve zor ilişkileri üzerine kurulu bir düzen olduğunu gösteriyor. Sermayenin ilk birikim sürecinde, keşfedilen toprakların nasıl yağmalandığını, daha sonra Avrupa’da milyonlarca köylünün nasıl mülksüzleştirildiğini, açlık kıtlık altında emekçi sınıfların nasıl yok edildiğini anlatıyor.

İtiraf etmeliyiz ki, en ilgimizi çeken ama bir o kadar da zorlandığımız konu “artı-değerin ne olduğu ve patronların ona nasıl el koyduğu” konusu oldu. Açıkçası, farklı sektörlerde çalışan işçiler olarak bizler, sömürüldüğümüzü biliyor ama bunun nasıl olduğunu anlayamıyorduk… Okudukça gördük ki, patronlara emeğimizi sattığımız, onun da bunun karşılığını bize ücret olarak verdiği düşüncesi büyük bir aldatmacaymış. İşçiler patronlara emeklerini değil, emekgücünü satıyormuş. Emekgücümüzü daha baştan sattığımız için de, emeğimizin ürünleri otomatikman patronun malı sayılıyormuş. Emekle yeni bir değer yaratılıyormuş ama bunun ancak bir kısmı emekgücümüzün karşılığı olarak bize veriliyormuş. Aradaki fark da artı-değer adını alıyormuş ve patronun cebe indirdiği de buymuş. Yani patronlar bizim ürettiğimiz artı-değeri gasp ederek, bizden çalarak kâr elde ediyor. Sonra da utanmadan dönüp bize “sayemde ekmek yiyorsunuz” diyor… Ama zaten kapitalizmin ilk birikimini de kanla, katliamlarla, yağmayla, talanla, hırsızlıkla yaptığını düşünürsek, buna da şaşırmamamız gerekir…

Artı-değerin ne olduğunu ve bizden nasıl gasp edildiğini anlamak için haliyle metanın ne olduğunu da öğrendik. Bu da çok kolay olmadı açıkçası… Marx, genelleşmiş meta üretiminin kapitalist sisteme özgü olduğunu ve artı-değerin oluşumunun da metaların üretilmesi sürecinde gerçekleştiğini açıklıyordu. Yani patronlar, biz çalışmaya başlayıp daha beş kuruş ücret almadan bizim ürettiğimiz artı-değeri gasp ediyor, ay sonu da elimize üç kuruş vererek “emeğinizin hakkını aldınız” deyip bizi gönderiyordu.

Bunları öğrendikçe hem öfkemiz hem de merakımız arttı açıkçası… Anladık ki düşmanını tanımadan onu yenmen de mümkün olmaz. Devam edelim… Marx, meta üretiminin, kapitalist üretimin temeli olduğunu ve metanın ne olduğunu derinlemesine açıyordu. Kullanım değeri ve değişim değeri kavramlarını anlatıyordu.Kapitalistler (işyerindeki patronlarımız) metaları, insanların ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla değil satabilmek, kâr edebilmek için üretiyorlardı. İnsanların ve toplumun gerçek ihtiyaçları onların umurunda değildi. Marx’ın o meşhur sözünde denildiği gibi, kapitalist gölgesini satamayacağı ağacı keserdi! Onun için önemli olan tek şey kârdı. Böylece milyonlarca insan açlıktan, sefaletten kırılırken neden bu kadar silah üretildiğini ve milyar dolarların buraya harcandığını da kavramış olduk.

Metaların üretilmesiyle ilgili öğrendiğimiz önemli noktalardan birisi de şuydu; Marx, metaların değerinin emek miktarıyla belirlendiğini, ama tek tek bireysel emek miktarıyla değil toplumsal olarak gerekli emek miktarıyla belirlendiğini söylüyordu. Yani demek istiyordu ki, makineler ya da robotlar artı-değer yaratamaz, yani kapitalistler onlardan artı-değer elde edemez. Bu bilgi kafamızı epeyce aydınlattı, özellikle de yapay zekânın ya da robotların insanın yerini alacağına dair pek çok yerli yersiz tartışmanın yapıldığı şu günlerde… Anladık ki, teknik olarak insansız üretim mümkün olsa da, tüm üretimin robotlarla yapıldığı bir sistem kapitalizm olmayacaktır…

Yine bizi şaşırtan konulardan biri de ücret meselesiydi. Patron bize hep “ücretinizi ben belirlemiyorum, piyasa belirliyor, merak etmeyin emeğinizin karşılığını alıyorsunuz” diyor. Bu işte bir bit yeniği olduğunu sezinliyorduk ama tam olarak nasıl bir dümen döndüğünü Elif Çağlı’nın Kapital üzerine çalışması sayesinde anladık. Marx diyordu ki, ücret, işçinin emek gücünün karşılığıdır ve o işçinin emek gücünü yeniden üretebilmesi için gerekli geçim araçlarının miktarıyla belirlenir. Yani biz işçilere hayatta kalabileceğimiz ve ertesi gün işe gelip çalışabileceğimiz kadar bir ücret veriliyordu ama biz çalışmaya başladığımızda, o emek gücünün karşılığından çok daha fazlasını üretiyorduk. Mesela 8 saatlik çalışmanın 4 saatinde kendi ücretimizi çıkartıp kalan zamanda hep patrona çalışıyorduk. Dolayısıyla ücret denilen şey bizim o 8 saatlik çalışmamızın karşılığı değildi… Ama patronlar ücretin günde 8 saatlik ya da haftada 45 saatlik çalışmamızın karşılığı olduğunu söyleyerek bizi apaçık kandırıyorlardı…

Üstelik patronlar daha gelişkin makineler kullanarak, çalışma süremizi arttırmadan ve ücretimizi düşürmeden de, verimi arttırarak sömürüyü, dolayısıyla da kârını arttırabiliyordu. Kısacası bu sistemde bilim, teknoloji vb. her şey sermayeye ve onun sahibi olan sınıfa hizmet ediyordu.

Kavradığımız bir başka şey de, kapitalist sistemi bir dünya sistemi olarak algılamanın, artı-değerin kapitalistler arasında nasıl paylaşıldığını anlamak açısından da ne kadar önemli olduğuydu. İşçinin ürettiği artı-değer sadece o fabrikanın patronunun cebine girmiyor. Yani işçiyi tek bir patron sömürmüyor. Çünkü bu düzende küresel düzeyde bir paylaşım mekanizması var. Örneğin üretimi büyütmek için bankadan kredi alan bir kapitalistin bu krediyi bankaya faiziyle geri ödemesi, artı-değerin bir kısmının mali sermayeye faiz olarak aktarılması anlamına geliyor.

Sonuç olarak kapitalist sistemin artı-değer sömürüsüne dayandığını, bunun sistemin arızî bir özelliği olmadığını, dolayısıyla daha adil bir ücret, daha insani kapitalizm gibi çabaların son tahlilde bir şeyi değiştirmeyeceğini daha da derinden kavramış olduk.

İtiraf etmeliyiz ki insan nasıl böylesine kandırıldığını ve aptal yerine konduğunu öğrendikçe kendine de çok kızıyor! Ama kendimize kızmanın faydası yok. Ne demişler, bilmemek değil öğrenmemek ayıp… Marx da Elif Çağlı da aynı şeyi söylüyorlar, işçi sınıfı için tek çözüm üretim araçlarının özel mülkiyetine son verilmesinden yani üretim araçlarının mülkiyetinin toplumsallaştırılmasından, ücretli emeğin ortadan kaldırılmasından, kısacası kapitalizmin yıkılmasından geçiyor.

Marx, işçi sınıfının devrimci teorisini inşa etti. Aradan geçen yıllar, sosyalist hareketin aldığı darbeler ve Marksizme yönelik saldırılar Marx’ın ve Kapital’in gerçek hayattan kopuk, sanki havada asılı duran bir şeymiş gibi algılanmasına yol açtı. Oysa devrimci teori olmadan devrimci eylem ne kadar eksikse tam tersi de geçerlidir. Devrimci bir pratik olmadan da devrimci teori ayakları üzerinde doğrulamaz. Elif Çağlı, teorik ve politik mücadelesiyle Marksizmi mücadeleci kuşaklara taşıyor. Ve yaratılan algının, tahribatın karşısında Marksizme örgütlü bir çabayla yaklaşıldığında gayet de anlaşılabilir olduğunu bir kez daha gösteriyor. Bizler bizzat devrimci mücadelenin neferleri olarak, ortaya konan bu emeği özümsemek, onu içselleştirmek için gayret etmeyi devrimci bir görev olarak görüyoruz. Bir kez daha Elif Çağlı’ya, işçi sınıfının devrimci bilimini bizlere kavratma çabası ve emeği için teşekkür ediyoruz.