Faşizme Karşı Mücadelede Burjuva Muhalefet ve Bazı Tarihsel Örnekler

Türkiye’de gerek muhalif partilerin ve Meclisin varlığını sürdürmesine izin verilmesi, gerekse de kurulan düzmece sandıklar, rejimin gerçekliğini ve günahlarını örten bir incir yaprağı işlevi görüyor. Muhalefet bu yanılsamayı teşhir edeceğine güçlendiriyor. Rejimin adını bile koymuyorlar. Faşist bir rejimin hükmü altındaki devlet aygıtı bile kutsanmaya devam ediliyor burjuva muhalefet tarafından; bu yüzdendir ki örneğin bir protestoda polisle karşı karşıya gelen kitleye, “canımız ciğerimiz onlar” denilerek “aman polisimize zorluk çıkartmayalım” çağrıları yapmakta beis görülmüyor. Sanki iktidardan bağımsız bir yargı aygıtı varmış gibi, “hukuk yoluyla hak arama” adına mahkemelerin kapıları aşındırılıyor.

Tüm bunların da katkıda bulunduğu muğlaklık ortamında, “baskılar artmış olsa bile rejimin niteliğinde kategorik bir değişim/dönüşümün yaşanmadığı” düşüncesi hâkim durumdadır. Hal ve algı bu olunca, bıraktık rejime karşı anlamlı bir mücadele yürütmeyi, baskı ve tehditle kolayca hizaya çekilebilen, birkaç ay dahi hapis yatmaktan korkan ve hatta düpedüz ikbal arayışıyla iktidar partisinin kapısına yığılan sabık muhaliflerin sayısı hiç de az olmamaktadır. Burjuva siyaset sahnesi “zübük”lerin işgali altındadır. Belediye başkanı, meclis üyeleri ve milletvekili transfer borsasındaki gelişmeler, geçmişteki örneklere rahmet okutacak cinstendir. Hem de muhatap faşist bir rejimken! Bu denli kepazelik ve ilkesizlik siyaset tarihinde çok sık görülen bir durum değildir. Bunda elbette kapitalizme karşı bir alternatif olmadığı söyleminin tüm düzen partilerini aynı potada eriten çürütücü etkisinin, burjuva siyaset alanında ideolojiler ve ilkesel farklılıkların alabildiğine silikleşmesinin, bir “davanın adamı olmak” vasfının değerini yitirmesinin rolü büyüktür.

Butlan öncesi CHP’nin ya da bugünkü Yeni Partinin çizgisinin mevcut faşist rejime karşı anlamlı bir mücadele yürütmediği ortadadır. Bu partileri destekleyen halk kesimlerinin önemli bir bölümü dahi bu durumdan rahatsızdır. Onların tutumlarını yalnızca düzen partisi olmalarından kalkarak izah etmek ve zaten düzen partilerinin farklı bir çizgi izleyemeyeceği gibi bir genellemeye gitmek doğru olmaz. Türkiye’deki düzen partilerinin tutumu, onların sınıfsal temelinin yanı sıra, bu topraklardaki siyasetin özgün yan ve geleneklerinden kaynaklanmakta, işçi-emekçi hareketinin yarattığı basıncın yetersizliği ve sosyalist hareketin güçsüzlüğü gibi faktörlerle de perçinlenmektedir. Elif Çağlı’nın vurguladığı gibi “Türkiye’nin farklı yapısı nedeniyle burjuva partilerinin hepsi de, aralarında nüanslar olsa da, kendi kutsal devletlerinin politikasına bağlıdır. Bu partiler parlamenter işleyişi katleden faşizm dönemlerini de Batı’daki burjuva demokratlarının algıladığı şekilde faşizm olarak algılamaz, devletin o dönem gerekli politikası diye algılar. En çarpıcı örnek, gerek Kılıçdaroğlu gerek Özgür Özel başkanlığı altındaki CHP’nin mevcut rejim karşısındaki tutumudur.”[1]

Düzen partilerinin faşizme karşı mücadelelerinden bazı örnekler

Türkiye’dekilerin aksine, tarih boyunca bazı ülkelerde, düzen partileri, belli koşullarda, faşizmin yükselişine ya da faşist iktidarlara karşı kendi meşreplerince bir mücadele ortaya koyabilmişlerdir.[2] Her dönemde ve tüm ülkelerde olağanüstü burjuva rejimlere karşı mücadele yürütenler ağır bedelleri göze almışlardır. Suikastler, gözaltılar, işkenceler, tutuklamalar, idamlar, toplama kampları… Alınan yenilgilerin ardından, on binlerce aydın, akademisyen, gazeteci, siyasetçi vb. yakalanmadan ülke dışına kaçmayı başarsa da, geride kalan yakınları büyük baskılar altına alınmış, mal varlıklarına el konulmuş, vatandaşlıktan çıkarılmışlardır. Ülkede kalan muhaliflerse devletin kurduğu muhbir ağları ve yaratılan korku atmosferi içerisinde geçirmişlerdir yıllarını, komşuları ve hatta yakınları tarafından ihbar edilme riski altında… Bu denli ağır koşullara katlanıp mücadeleden geri durmayanların ezici bir çoğunluğunun sosyalist/komünistler olduğunu biliyoruz. Ama anti-kapitalist olmayıp, siyasal/bireysel özgürlüklerden, demokrasiden, eşitlikten ve insanlıktan vb. yana olduklarından faşist barbarlığa karşı mücadeleyi seçen başka kişi ve politik çizgiler de yok değildi.

Burjuva demokrat partilerin faşizme karşı mücadelede kendi meşreplerince yer aldığı örnekler incelenirken iki hususu akıldan çıkarmamalıyız. Birincisi, bu partileri ileri iten şey taban basıncı ve toplumsal hareketin yükselişidir. Reformist/demokrat partilerin bu basınçla faşizme karşı harekete geçmesinde, devrimci partilerin önünü kesmek ve meydanı onlara bırakmama isteği önemli bir rol oynar. İkincisi, bu tür düzen partilerinin önderlikleri genellikle uzlaşmacı ve sallantılı bir çizgi izlemişken onların tabanındaki unsurlar çok daha radikal mücadeleler yürütebilmiş, sayısız zorluğu göze alabilmiş ve nice fedakârlıklarda bulunmuşlardır. Bu olguyu konu edinen birçok nitelikli roman, film ve dizi mevcuttur. Bu örneklerden bazılarını çok kısaca hatırlatalım.

Almanya’yla başlayalım. Büyük merkez partilerinden Katolik Zentrum (Merkez Partisi), “kiliseye dokunulmayacağı garantisi aldığı” gerekçesiyle, 1933’te Hitler’e diktatörlük yetkileri veren kanuna evet oyu kullanmış, ama birkaç ay sonra da kendini feshetmek zorunda kalmıştı. Bu aşağılık teslimiyete rağmen, birçok parti üyesi, Nazi karşıtı yeraltı direniş ağları kurmuş ya da bu ağlara dâhil olmuştu. Bazı yöneticileri ve üyeleri de ilerleyen yıllarda Hitler’e suikast girişimlerinin içinde yer almışlardı. Bunların en ileri gidebileni 20 Temmuz grubu idi. Suikast ve ona bağlı olarak planlanan hükümet darbesi girişimi başarısızlıkla sonuçlandı; yakalanan yedi bin kişinin çoğu idam edildi, diğerleri toplama kamplarına gönderildi.

Yine Almanya’da üniversite öğrencilerinin kurduğu Beyaz Gül (Weiße Rose) adlı yasadışı grup ise, Nazilerin savaş suçlarını ifşa eden bildiriler ve broşürler yayınladı. Liberal, hümanist, Hristiyan Demokrat çizgideki yayınlarıyla halkı bilinçlendirip harekete geçirmek istiyorlardı. 1943 yılında yakalanıp, göstermelik yargılamalar sonrasında grubun üyelerinden Sophie ve Hans (Scholl) kardeşler gencecik yaşlarında giyotinle idam edildiler.

İtalya’da Hristiyan Demokrat çizgideki Partito Popolare Italiano (PPI - İtalyan Halk Partisi) Mussolini’ye karşı çıkmış ve 1926’da iktidar tarafından kapatılmıştı. Onun devamı sayılan Democrazia Cristiana (Hristiyan Demokrasi) 1943 yılında silahlı bir gizli direniş hareketi olarak tekrar kurulmuş, faşizmin yıkılışının ardından İtalyan siyasetinin ana partilerinden biri olmuştu.

Yine İtalya’daki Giustizia e Libertà (Adalet ve Özgürlük) 1929 yılında sürgünde kurulmuş, gazete ve bildirilerle yurt içine ulaşmaya çalışmış, İspanya İç Savaşında da oluşturdukları anti-faşist taburlarla faşizme karşı elde silah savaşmışlardı. Hareketin kurucuları olan Rosselli kardeşler Fransa’daki yerel faşist gruplarca katledildiler. Ama takipçileri 1942’de Partito d’Azione (Eylem Partisi) adlı partinin kurucu unsurlarından oldular. İtalya’da yürüyen anti-faşist mücadelenin en entelektüel ve dinamik liberal-radikal kanadını oluşturdular. Sol liberal ya da “liberal sosyalist” çizgideki bu parti, daha ziyade aydınlardan ve kentli okumuşlardan oluşuyordu. Çok sayıda tanınmış entelektüeli kendi saflarında topladığı gibi, II. Dünya Savaşı sırasında hem Nazi işgaline hem de Mussolini’nin Salo Cumhuriyetine karşı kurdukları askeri örgütlülükle direniş hareketinin komünistlerden sonra gelen en aktif, büyük ve militan grubunu oluşturdular. Üstelik birçok konuda, SSCB’nin dayatmasıyla kraliyetle ve büyük sermayeyle uzlaşma çizgisini benimseyen komünistlere (PCI) nazaran çok daha radikal ve doğru tutum takınmışlardı.

İspanya’da Franco’nun ordusuna karşı devrimciler (Anarşistler, POUM üyeleri, Troçkistler, sosyalist ve komünist partilerin üyeleri) canlarını dişine takmış mücadele ederken, tabanını kentli küçük-burjuvaların, eğitimli meslek sahiplerinin, akademisyenlerin ve devlet memurlarının oluşturduğu liberal cumhuriyetçiler Izquierda Republicana (Cumhuriyetçi Sol) adlı partiyle cumhuriyet hükümetinin başındaydılar. Faşizmi askeri olarak yenilgiye uğratma isteği ile kapitalizmi yıkacak bir toplumsal devrimden duydukları korku arasına sıkışıp kalmışlardı. İzledikleri uzlaşmacı politikalarla yaklaşık 40 yıl sürecek Franco diktatörlüğünün önünün açılmasında rol oynadılar. Yine de parti tabanında hem iç savaş sırasında hem de sonrasında devrimcilere kucak açan, yardım eden, direniş hareketine katılan binlerce demokrat insan mevcuttu.

Kimi ülkelerde de hem kitle hareketiyle hem de muhalif partilerle bağlantılı ordu içindeki gruplar, artık tefessüh etmiş faşist rejimlerin yıkılışında son darbeyi vuran kılıç olarak iş görmüşlerdi. Örneğin, Portekiz’deki faşist rejim sol eğilimli alt rütbeli subayların düzenlediği bir darbeyle yıkılmıştı. Yunanistan’daki Albaylar Cuntasının yıkılışında da ordu içinde gelişen iç muhalefet etkili olmuştu. Her ikisinde de subayların bu radikalleşmesinde, öncesinde yükselen kitle mücadelesinin basıncı belirleyici ölçüde etkiliydi.

Özellikle Soğuk Savaş döneminde Latin Amerika ve Asya, emperyalist dünyayla entegre çıplak diktatörlüklerin en sert şekilde uygulandığı ve buna karşı komünistler/sosyalistler dışında da geniş toplumsal kesimlerin direndiği coğrafyalar olmuşlardı. Bu ülkelerde komünist/sosyalistler dışında, kimileri gizli ya da yarı-gizli olarak örgütlenen yerli/köylü hareketleri, Katolik din adamları (Kurtuluş Teolojisi), liberal demokratlar, öğrenci birlikleri ve insan hakları örgütleri diktatörlüklere karşı önemli roller oynadılar. Örneğin, Kurtuluş Teolojisi mensuplarından El Salvador Başpiskoposu Oscar Romero, ülkesindeki insan hakları ihlallerine, yoksulluğa, işkenceye ve siyasal baskılara karşı cesurca sesini yükseltiyor, ayinlerde iktidarı teşhir ediyordu. 1980 yılında ayin sırasında katledildi!

Güney Kore’de 1960’dan itibaren askeri faşist diktatörlüklere ve askeri darbe girişimlerine karşı hem işçiler hem de öğrenci hareketi son derece militan bir mücadele yürüttü 30 yıl boyunca. Genel grevler, sokak gösterileri, boykotlar, işgaller ve hatta kimi dönemlerde kent ayaklanmalarıyla yürüyen mücadeleler yoluyla askeri diktatörlükler yıkıldı.

Filipinler’de yıllar süren Marcos diktatörlüğü, silahsız bir halk ayaklanmasıyla yıkıldı. İsyanın fitili, muhalif liberal siyasetçi Benigno Aquino’nun suikaste uğramasının ardından liberal muhalefetin çağrısıyla ateşlendi. Kilise çağrıyı destekledi. Milyonlarca insan başkentin caddelerini doldurdu, tankların önüne dikildi, radyolardan halk sokağa çağrıldı. Diktatör Marcos ülkeyi terk etmek zorunda bırakıldı.

Tayland’da 1973 ve 1992 yıllarında “Kanlı Mayıs” olarak bilinen olaylarda, askeri diktatörlüklere karşı harekete geçen üniversite öğrencileri, kentli “orta sınıf” ve işçiler kitlesel protestolarla cuntaları istifa etmek zorunda bıraktılar. 1987 yılında da Tayvan’da, 40 yıla yakın süren Kuomintang’ın sıkıyönetim rejimi başını Demokratik İlerleme Partisi’nin çektiği halk hareketi tarafından yıkıldı.

Altı çizilecek birkaç ders

Yukarıda sıraladıklarımızın dışında da zengin örneklerle dolu olan faşizme karşı mücadele tarihinden çıkarılması gereken sayısız ders mevcuttur. Burjuva muhalefete asla bel bağlamamak, ona boyundan büyük misyonlar biçmemek bunların başında geliyor. Burada, mücadele yöntem ve taktikleri bakımından, Türkiye’deki mücadeleyi doğrudan ilgilendiren birkaç genel hususu vurgulamak istiyoruz.

Adlandırma basit bir mesele değildir. Bir şeyi nasıl adlandırdığımız ve hangi kavramlarla dile getirdiğimiz, o şeyi nasıl kavradığımızla doğrudan ilişkilidir. Baskıcı rejimlere karşı başarıyla yürütülen mücadele örneklerine baktığımızda, birçok ülkede, burjuva muhalefet partilerinin bile, devirmek istedikleri çıplak diktatörlük rejimlerini “faşist”, “faşizan” ya da “totaliter” olarak adlandırdıklarını ve söylemlerinin merkezine bu kavramı yerleştirdiklerini görürüz. Faşist dediklerini de ertesi gün ellerini sıkacakları, sandıkta hesaplaşılacak meşru rakipler olarak değil, halkın düşmanı olarak göstermişlerdi; onlara karşı savaşılmalıydı! Oysa bugün faşizm kavramını kullanmamak için kırk takla atıyorlar. Türkiye’de “rekabetçi otoriterlik” masallarıyla halkı sandığa mahkûm etmeye çalışıyorlar. İleri sürdüklerinin aksine faşizm ne uzak geçmişte kalmış kötü bir anı ne de düzmece seçimlerle sonlandırılabilecek bir idari kusurdur.

Sokağı reddetmek, sandığı beklemek, yenilgiyi peşinen kabullenmektir. Toplumsal/siyasal risk almadan bu tür rejimleri geriletmek mümkün olmaz. Bu yüzden de, tarihsel olumlu örneklerde, bu mücadelenin genellikle kitlesel sivil itaatsizlik eylemleri, genel grevler, boykotlar, gizli örgütlenmeler ve sokağın baskısı üzerinden yürütüldüğünü görürüz. Bu tür rejimlerde, seçimlerin bir düzmeceden, bir oyundan farklı şekilde gerçekleşmesi bile, bizzat bu tarz bir mücadelenin sonucu olarak mümkün olmuştur. Yani sakince seçim beklenmemiş, demokratik bir seçimin ancak sert bir mücadeleyle kazanılabileceği bilinciyle hareket edilmiştir. Bu mücadelenin önüne yasaların diktiği engeller yine fiili mücadeleyle aşılmıştır. Bizdeyse muhalefet “aman bize halkı sokağa döküyorsunuz eleştirisi gelmesin” kaygısıyla hareket ediyor.

Hukuka bel bağlamak hayal görmektir. Çünkü otoriter ya da totaliter rejimler kendi koydukları hukuk kurallarına bile uymazlar. Dolayısıyla onların yalnızca yasal/parlamenter araçlarla devrilebileceğini düşünmek doğru değildir. Bir yandan rejimin anayasal/yasal sınırları sistematik şekilde ihlal ettiğini dile getirirken, diğer taraftan toplumsal/siyasal meşruiyetin hukuksal çerçevede kalınarak elde edilebileceğini düşünmek, en hafif tabirle, tutarsızlıktır. Tüm tarihsel deneyim, baskıcı rejimlere karşı seçimi bekleyen muhalefet partilerinin kademeli olarak tasfiye edildiğini ya da kontrol altına alınıp büyük ölçüde etkisizleştirildiği gösteriyor.

Faşizm gayrimeşrudur, siyasal rakip ya da muhatap olarak görülmemelidir. Bugüne kadar bu tür baskıcı rejimlere karşı mücadele yürüten partiler, bu rejimlerin meşruiyetini hem ulusal hem de uluslararası alanda çökertmek üzere taktikler geliştirmişlerdir. Şili’de Pinochet’ye veya İspanya’da Franco’ya karşı yürütülen mücadelelerde muhalefet, iç ve dış kamuoyuna, sürekli olarak, rejimin “normal bir hükümet” olmadığını, anayasal suç işleyen bir cunta/tiranlık olduğunu beyan ediyordu. Rejimin temsilcileriyle “normalleşme” veya “kurumsal diyalog” girişimleri, onun ömrünü uzatan bir aklama olarak görülüyordu. Bizdeki burjuva muhalefet ise iktidardaki faşist bloku oluşturan partileri, seçim sandıklarında yenilecek meşru partiler olarak görüp gösteriyor. İktidarı sistematik şekilde, meşruiyetini kaybetmiş bir tiranlık olarak nitelemek şöyle dursun, Erdoğan hakkında “sayın”sız bir cümle bile kuramıyor, rejimin bileşenleri karşısında diplomatik saygıda kusur etmiyorlar. İktidara mensup siyasetçilerle ahbaplık etmeyi, hatta sarmaş dolaş pozlar vermeyi dahi yadırgamıyorlar. Düzen içi muhalefet, uluslararası basına bu rejimin gerçek karakteri hakkında beyanat vermeyi bile “devleti yabancılara şikâyet etmek” olarak algılıyor. Rejimi uluslararası diplomaside yalıtmaya dönük tek bir anlamlı adımları dahi yok. Oysa rejimin en önemli dayanaklarından birini başta ABD olmak üzere uluslararası alandan aldığı destek oluşturuyor.

* * *

Yukarıda sıraladığımız kimi örneklerin dışında burjuva partilerin esas çoğunluğunu, faşist tırmanış süreçlerinde, sokak direnişini, boykotları ve kitle seferberliğini reddeden, yasalara sıkı sıkıya bağlı kalmayı savunan, çözümü “seçim sandığında”, “anayasal prosedürlerde” ve “hukuki yollarda” gösterenler oluşturur. Düzen partilerinin sınıfsal konumları, kapitalist düzenle olan organik bağları ve kitlelerin kontrolden çıkmasından duydukları korku bu pasifist çizginin nesnel zeminini oluşturur. Başta da vurguladığımız gibi, Türkiye’deki düzen partilerinin benzer tutumunu açıklarken, burjuva siyasetin devlet güdümlü yapısını da, bu faktörlerin en başına yerleştirmemiz gerekir.

Kuşkusuz bizi en çok ilgilendiren, değişmesi bizim çabalarımıza bağlı olan, kilit önemdeki faktör sosyalist hareketin güçsüz durumudur. Eğer bugün sosyalist hareket sınıf ve gençlik içerisinde, sendikalarda anlamlı bir güce sahip olsaydı ve eğer rejimin niteliğini de doğru kavrayıp doğru mücadele taktikleri geliştirebilseydi, durum her açıdan farklı olurdu. Güçlü bir sosyalist hareket hem sendikalar, hem gençlik hem de akademi üzerinden yaratacağı seferberlik ve basınçla, solcu geçinen ana muhalefet partisinin de eteklerini tutuşturabilir, onu daha ileri bir mücadele hattı benimsemek zorunda bırakabilirdi. Onun yan çizmesi durumunda da bu partiye umut bağlamış emekçiler nezdinde sosyalistler daha da güçlü bir çekim merkezi haline gelebilirdi. Fakat unutmamak gerekir ki, Türkiye’de canımızı acıtan bu gerçekliğin altında Türkiye’nin tarihsel-siyasal temellerine damgasını basan devlet tapınmacılığının yanı sıra 1980 12 Eylül askeri-faşist rejiminin sosyalist ve mücadeleci sendikal harekette yarattığı muazzam tahribat yatıyor. Bu topraklarda da bir zamanlar toplumun önemli bir bölümünü etkileyen devrimci, sosyalist güçler ve militan sendikal mücadele deneyimleri mevcuttu. O nedenle sınıf devrimcilerine düşen görev, bugünkü olumsuz tablo karşısında umutsuzluğa kapılmayıp, hangi biçime bürünürse bürünsün burjuva düzene karşı mücadele saflarını güçlendirmektir.