HABAŞ’ta İşçi Katliamı ve Kâr Çarkları
İzmir Aliağa’da bulunan HABAŞ demir çelik fabrikasında 9 Kasımda yaşanan patlama sonucu 19 işçi yaşamını yitirirken, 15 işçi yaralandı. HABAŞ’ta iş kazaları ve iş cinayetleri adeta olağan hale gelmiş durumda. Hemen her sene ortalama 2 işçinin iş cinayetine kurban gittiği ve son on yılda en az 30 işçinin can verdiği işyerinde buna rağmen işçi sağlığı ve güvenliği önemlerinin alınmaması keyfiliğin ve pervasızlığın somut örneğidir. Soma, Ermenek, Amasra başta olmak üzere pek çok yerde yaşanan iş cinayetlerinde olduğu gibi HABAŞ’ta da bu katliam göstere göstere gelmiştir. Yani işçi sağlığı ve güvenliği için gerekli önlemler bilerek alınmamış, tüm uyarılar göz ardı edilmiştir.
HABAŞ’ın iş kazaları konusunda sicili kabarık olmasına rağmen Çalışma Bakanlığı kâğıt üzerinde göstermelik denetimler yaparak iş cinayetlerine göz yummuştur. Katliamın ardından açıklama yapan Çalışma Bakanı “Çok ciddi anlamda sıkıntıların yaşanmadığı belirlendi müfettişlerimiz tarafından. Ancak yaşanan bu iş kazası ciddi anlamda bir sıkıntıya sebep oldu” diyerek zevahiri kurtarmaya çalışmıştır. Ancak açıklanan veriler denetimlerin kâğıt üstünde kaldığını ortaya koyuyor. Bu nedenle 2022 yılında 81 olan “kayıp günlü iş kazası” sayısı, 2025 yılında 146’ya yükselmiştir. Üstelik bu katliamdan haftalar önce 2 işçi iş cinayetine kurban gitmiştir. İş kazalarının, üretimi sürekli arttırma baskısı, yetersiz işçi sayısı, çalışma sürelerinin uzunluğu, ertelenen bakımlar ve güvenlik önemlerinin alınmaması nedeniyle gerçekleştiği ortadadır.
İş kazalarında patlama yaşanan HABAŞ bu süre içinde kârına kâr katarken, fabrikanın sahibi Mehmet Rüştü Başaran Türkiye’de en zengin 100 iş insanı arasına girmiştir. İşçi sağlığı ve güvenliği önemlerini almayan ve maliyet unsuru olarak gören HABAŞ, çelik üretiminde dünyada 72., Türkiye ise 3. sırada yer alıyor. Diğer yandan işçiler ağır koşullarda çalışıp yaşamlarını yitirirken, ücretlerinden ağır vergiler kesilirken, HABAŞ patronuna demir-çelik fabrikası için 18 milyar liralık vergi indirimi yapılabiliyor. Oysa normalde, işçi sağlığı ve güvenliği önlemlerine yönelik sicilinden kaynaklı devlet tarafından verilen çeşitli teşviklerin kesilmesi gerekiyor. Buradan da anlaşılıyor ki denetimler kâğıt üzerinden yapılıyor, ortaya çıkan tüm problemler ise görmezden geliniyor. Çalışma Bakanının “ciddi sıkıntı yok” dediği şey eksiklerin üstünün kapatılmasından başka bir şey değildir.
Türkiye’de iş kazaları ve iş cinayetleri AKP iktidarı döneminde yeni bir boyut kazanmıştır. 2002’den bu yana iş cinayetlerine kurban giden işçi sayısı 38 bini geçmiştir. Faşist rejimin inşa edildiği 2016’dan bu yana ise iktidarın pervasızlığı daha da artmıştır. Türkiye uzun yıllardır iş kazalarında Avrupa’da birinci, dünyada ise 3. sırada yer almaya devam ediyor. Soma, Ermenek, Amasra gibi büyük iş cinayetlerinin rejimin otoriterleşmesi ve nihayetinde faşist bir rejime dönüşmesi döneminde yaşanması bir rastlantı değildir. Bu faşist rejim altında sermayenin nasıl palazlanıp pervasızlaştığının da bir göstergesidir. 2016’dan bu yana İSİG raporlarına göre 21.956 kişi iş cinayetlerine kurban gitmiştir. Özellikle çocuk işçi ölümlerinin artması, MESEM adı altında çocukların ucuz işgücü olarak kullanılıp hiçbir önlem alınmadan çalıştırılması ve iş kazalarına kurban edilmesi nasıl bir keyfiliğin yaşandığının somut örneğidir.
Her yıl 2000’den fazla işçi iş cinayetlerine kurban gidiyor. İSİG raporlarına göre bu yıl Ekim ayı sonu itibariyle 1930 işçi yaşamını yitirmiştir. Faşist iktidar 2012 yılında yürürlüğe soktuğu İş Sağlığı ve Güvenliği Yasasının hükümlerini bile doğru dürüst uygulamamıştır. Örneğin 50 kişinin altında çalışanı olan işyerlerinde uygulanması gereken hükümler 2025 yılına kadar sürekli ertelendi. Toplam işyeri sayısının yüzde 95’inde 50’den az işçi çalıştırılıyor. Bu oranı düşündüğümüzde yüz binlerce işçi yıllardır iş güvenliği önlemlerinin alınmadığı bir ortamda çalışmış ve iş kazalarına maruz kalmıştır. Çalıştırılan iş güvenliği uzmanları da hiçbir zaman görevlerini yerine getirememişlerdir. Maaşları işveren tarafından ödenen iş güvenliği uzmanlarının eksikleri belirleyip, gerektiğinde işi durdurması, eksiklerin giderilmesini sağlaması mümkün olmamaktadır. Böylece yasalara uymayan ve gerekli önemleri almayan sermaye büyük kârlar elde etmektedir.
Ekonomik krizin işçilerin belini büktüğü, yoksulluğun ve gelir adaletsizliğinin tavan yaptığı bir dönemde büyük sermaye grupları kâr rekorları kırıyor. TÜİK verilerine göre 2025 yılında tüm sektörlerin toplulaştırılmış dönem net kârı 2 trilyon 237 milyar 612 milyon TL olarak gerçekleşti. İmalat sektörü 873 milyar 989 milyon TL ile en yüksek net kâr elde eden sektör oldu. İş sağlığı ve güvenliği önemlerini almayan HABAŞ ise 11 milyar liralık kâr açıkladı. İş cinayetlerinin en çok yaşandığı imalat sanayinin aynı zamanda en çok kâr eden sektör olması sermayenin işçilerin kanı üzerinden büyüğünün bir göstergesidir. Devasa kârları ceplerine indiren sermaye grupları başarı hikâyeleri yazıyorlar. Oysa o hikâyenin içinde yüzlerce çocuğun kanı bulunuyor. İSİG raporlarına göre son on yılda 864 çocuk işçi iş cinayetlerine kurban gitmiştir. İşte o başarıyla anlatılan hikâyeler, elde edilen rekor kârlar çocuklar da dahil olmak üzere işçilerin kanı üzerinden elde edilmiştir.
Sermayenin aymazlığı bitmiyor
İş cinayetleri karşısında sermaye ve emrindeki faşist iktidarın göstermiş olduğu tavır tam anlamıyla aymazlıkla özetlenebilir. Üstelik bu tavır her iş kazasında yeniden sergileniyor. 19 işçinin yaşamını yitirdiği katliam sonucunda HABAŞ patronu ve işyeri müdürleri gözaltına alındı. Müdürler tutuklanırken, katliamın gerçek sorumlusu patron göstermelik ev hapsiyle serbest bırakıldı. Yalısında sözümona ev hapsine alınan patron, akşamına işçilerin fabrikaya cep telefonlarıyla girilmesini yasaklayan bir talimat gönderdi. İşçilerin çalışmayı bırakıp durumu protesto etmeleri üzerine jandarma devreye girerek işçilere saldırdı ve birçok işçi gözaltına alındı. Soma’da 301 işçinin katledilişinin ardından “bunlar olağan, bu işin fıtratında var” diyerek işçi yakınlarını tekmeleyenleri ödüllendiren zihniyet, şimdi de 19 işçinin ölümüne sebep olan patronu tutuklaması gereken yerde işçileri gözaltına aldırıp “ölmeye devam edin” diyor.
Her iş cinayeti sonrasında, “gerekli denetimler yapıldı, önemli bir eksikliğe rastlanmadı, müfettişlerimiz görevlendirildi, kusurlu olanlar kanun önüne çıkartılacaktır” türünden basmakalıp cümleler tekrarlanıp duruluyor. Fakat bıraktık sorumluların hesap vermesini, yargılanmasını, bir de üzerine ödüllendiriliyorlar. Soma katliamının yaşandığı şirketin patronu sadece 8 günlük hapse mahkûm edildi. İşin asıl sorumluları olan patronlar hesap vermezken, işyeri müdürleri gibi üst düzey çalışanlar sorumlu ilan edilip tutuklandılar. Böylece gereken yapılmış, ihmali olanlara gerekli işlemler uygulanmıştır mesajı verildi. Bir başka örnek de Kocaeli’deki katliamın ardından yaşandı. 2025’te Kocaeli’nin Dilovası ilçesinde Ravive Kozmetik’e ait parfüm atölyesinde 3’ü çocuk 7 işçi hayatını kaybetti. İşyerinin kaçak, işçilerin ise sigortasız çalıştırıldığı ortaya çıktı. Ancak işyeri patronu beşinci duruşmada tahliye edildi. Sakarya’nın Hendek ilçesindeki Oba Makarna Fabrikasında meydana gelen patlamada ise 5 işçi hayatını kaybetti, 26 kişi yaralandı. Yargılanan 6 sanığa 3 yıl hapis verildi ve sonrasında tahliye edildi. Bu örnekleri daha da çoğaltabiliriz. Kuşkusuz sermayenin bu kadar pervasızlaşmasının en büyük sebebi sınıf mücadelesinin zayıflığıdır.
İş cinayetleri ve sendikaların durumu
“AKP hükümeti iktidara geldiği günden beri neo-liberal politikaların gereği olarak işçi sınıfının kazanılmış haklarını teker teker tırpanladı, gasp etti. Bunu yapabilmek için ise ilk önce sendikal örgütlenmenin önünü daha da tıkadı. Taşeronluk sistemini yaygınlaştırarak bir taraftan kuralsız çalışmanın önünü açarken diğer taraftan da sendikal örgütlenmeyi zorlaştırdı. Devlete bağlı işletmeleri özelleştirerek burada örgütlü sendikaları tasfiye etti. Uzun yıllar baraj engelini sendikaları tehdit etmekte kullandı.”[*] Sınıf hareketini bölmek ve sendikaları mücadeleci bir çizgiden alıkoymak amacıyla kurulan Hak-İş ve Memur-Sen öteden beri rollerini oynadılar ve faşizmin kurumsallaşmasıyla birlikte korporatist sendikalara dönüştüler. Faşist rejim Türk-İş’e yaptığı operasyonla Türk-İş üst bürokrasisine korporatist sendikacılığın bir parçası haline getirerek sınıf mücadelesi felç etmeyi başarmıştır. Muhalif olarak nitelendiren DİSK ve KESK ise maalesef bugüne kadar olması gereken mücadeleci anlayışın epey uzağında bir çizgi izlediler.
Sendikalar işçi sınıfının ekonomik, sosyal ve siyasal hakları için mücadele veren en temel kurumlardır. Ancak iş cinayetleri sınıfın en yakıcı gündemlerinden birisi olmasına rağmen, sendikalar bugüne kadar sınıfın bu yakıcı sorunu konusunda anlamlı, ses getirecek bir mücadele örgütlemediler. Özellikle iktidarın elinde bir payanda olan Türk Metal sendikası, sınıf mücadelesini engelleyen bir bariyer görevi görmektedir. 19 işçinin yaşamını yitirdiği HABAŞ’ta örgütlü olan Türk-Metal bıraktık iş cinayetlerinin hesabını sormayı, HABAŞ yönetiminin katliamın ardından dikte ettiği işyerine telefonla girme yasağının uygulayıcısı olmuş ve yasağa karşı gelen işçilere saldırmayı görev edinmiştir. HABAŞ işçilerinin Türk Metal’e karşı gösterdiği tepki bu nedenle son derece anlamlıdır.
Kendini mücadeleci bir çizgide gören DİSK ve KESK de dahil olmak üzere sendikal bürokrasinin elinde can çekişen sendikaların bu durumu sınıf mücadelesini zayıf düşürmekte ve sınıfa yönelik acımasızca saldırıların da önünü açmaktadır. İşte bugün faşist iktidarın ve sermayenin bu kadar pervasız davranmasının sebebi budur. Şurası çok açıktır ki işçi sınıfının bu pervasızlığa ve saldırılara karşı koyması için sendikaların mücadeleci bir çizgiye taşınması şarttır. Sendikaları mücadeleci bir çizgiye çekecek olan da sınıf bilinçli, mücadeleci işçilerin ısrarlı ve inatçı mücadelesi olacaktır.
[*] Hakan Sönmez, AKP’nin Yağladığı Kapitalist Ölüm Çarkları, Ekim 2014, marksist.net